De Machinerichtlijn dateert reeds van 1989. Nochtans is de officiële referentie van de richtlijn 1998/37/EC. Doordat de richtlijn in haar bestaansgeschiedenis herhaaldelijk is gewijzigd, werd ze steeds onleesbaarder, en dus moeilijker hanteerbaar. In 1998 is men dan overgegaan tot het consolideren van alle wijzigingen in één doorlopende tekst. In België verwijst men nog steeds naar het KB van 1 mei 1995.

Fabrikanten doen er goed aan het toepassingsgebied van de richtlijn te onderzoeken, en in het bijzonder de definitie volgens de richtlijn van een machine. De belangrijkste taak is het identificeren van de gevaren en risico’s, door middel van een risico-analyse, gebaseerd op de essentiële eisen. Een machine, samengesteld volgens geharmoniseerde normen kan door de fabrikant zelf conform de richtlijn verklaard worden. Een keuringsinstelling is hierbij dus niet nodig.

Het toepassingsgebied van de Richtlijn wordt bepaald in artikel 1: de Richtlijn legt een aantal essentiële veiligheidseisen op aan twee producten, machines en veiligheidscomponenten.

Definitie van een Machine

Een “Machine”, in de context van de Richtlijn, is een samenstel van verschillende met elkaar verbonden delen; waarvan tenminste één deel kan bewegen, en samengesteld voor een welbepaald doel, zoals het bewerken, verpakken, behandelen of verplaatsen van een product.

Een verduidelijking:
Een reductiekast of elektromotor zijn geen “machines”, maar een subassemblage. Een trucje is zich afvragen of het nut heeft een werknemer aan het product te plaatsen. Een werknemer aan een draaiende elektromotor plaatsen, zal weinig opbrengen. Een transportband, daarentegen, is wel een “machine”: u kan er een werknemer naast stellen, om de goederen die langs de band lopen te controleren.
Samengestelde subassemblages vormen één machine. Zo kan een installatielijn (een afvullijn in een frisdrankfabriek, bv) beschouwd worden als één enkele machine, zelf al beslaat ze een hele hangar. Indien de componenten elkaar aansturen, kunnen zij als één geheel beschouwd worden.
De term Machine dekt ook een assemblage van machines, waarbij deze zodanig zijn opgesteld en gecontroleerd dat zij als één geheel functioneren
Stel een transportband, gekoppeld aan een vulinstallatie. Indien de transportband onbeperkt flessen aanvoert aan de vulinstallatie, dan zijn zowel de vulinstallatie als de band onafhankelijke machines, en gaan zij elk hun CE-markering hebben. Indien echter op bevel van de vulinstallatie, de transportband een fles aanvoert, dan is er sprake van een samenstel, en geldt er één CE-merk voor beide segmenten.

Definitie van een veiligheidscomponent

Onder “veiligheidscomponent” wordt door de Richtlijn verstaan elk component met een veiligheidsfunctie of waarvan het falen een gevaar uitmaakt voor voor de veiligheid.
Een toerentteller met een zuivere meetfunctie is geen veiligheidscomponent. Een toerentteller met een begrensde (rode) zone, die aan de operator aangeeft tot waar hij mag gaan, is wel een veiligheidscomponent.

Essentiele veiligheids- en gezondheidseisen worden uitgedrukt in functie van de risico-analyse. De eisen gelden dus enkel indien een welbepaald risico aanwezig is. Het is aan de fabrikant om de risico’s en de corresponderende eisen te identificeren. U vindt de Essentiële eisen in Annex I van de Richtlijn.

Dit is een belangrijk concept voor de toepassing van Nieuwe Aanpakrichtlijnen, zoals de Machinerichtlijn. Het duidt aan dat producten ontworpen en gefabriceerd worden volgens de wetenschappelijke en technische kennis van het moment. Een fabrikant is verantwoordelijk voor zijn product, volgens de technische know-how van het moment waarop het product op de markt wordt gebracht. Vanaf dan is het aan de gebruiker/werkgever om, onder druk van de arbeidsveiligheidswetgeving, de machine op punt te houden, voor wat het veiligheidsaspect betreft. Uiteraard bestaat er een wisselwerking tussen fabrikant/installateur/engineering/gebruiker, maar dit is een relatie waar eerder commerciële overwegingen zullen spelen (onderhoudscontracten, e.d.)

Een geharmoniseerde norm is een Europese norm die door de Europees normalisatieinstituten werd opgesteld, in navolging van de mandaten opgesteld door de Europese Commissie. Een geharmoniseerde norm weerspiegeld de stand der techniek op het moment van het opstellen van de norm.

U moet als fabrikant aantonen dat uw product voldoet of voldeed aan de stand der techniek op het moment dat u het product op de markt bracht/installeerde. Dit kan, maar hoeft niet, aan de hand van een geharmoniseerde norm. Wel is het zo dat als u een geharmoniseerde norm volgt, er een veronderstelling van conformiteit geldt. Het scheelt dus een pak in de bewijslast en in het technisch constructiedossier (waarover later meer).

Aangemelde instanties, de keuringsinstellingen gemandateerd onder de Machinerichtlijn, kunnen ook “technical sheets” opstellen, als supplement voor de normen. Meestal gebeurd dit in vraag- en antwoordvorm, waarbij de antwoorden niet gelden als algemeen binden, maar eerder als aanbevelingen. Doch daar iedereen dezelfde aanbevelingen gebruikt, betekent dit dat deze universeel aanvaard worden.

Tot 1998 werden deze vragen en antwoorden gepubliceerd in de Useful facts

De Machinerichtlijn vermeldt een serie specifieke machines, waarvan de opstellers van de richtlijn van mening waren dat deze als bijzonder risico-houdend moesten beschouwd worden. Het zijn producten met een historiek van ernstige ongevallen, of risicovolle producten, bedoeld voor laaggeschoolde gebruikers. Voor deze producten is de tussenkomst  van een onafhankelijke keuringsinstelling vereist.

De Machinerichtlijn laat twee mogelijkheden toe:

Uw product staat niet vermeld in Annex IV: zelf-certificatie door de fabrikant

Voor de meeste machines komt er dus geen keuringsinstelling aan te pas. De fabrikant verklaart zelf dat zijn product conform de richtlijn is. Opgelet: dit betekent dus ook dat de fabrikant de volle verantwoordelijkheid draagt bij een ongeval. Waar vroeger de overheid of het slachtoffer een ontwerp- of constructiefout dienden aan te wijzen, zal nu het eenvoudig bestaan van schade voldoende zijn om een fabrikant te veroordelen. De fabrikant heeft namelijk in de Verklaring van Overeenstemming erkent dat het product conform de richtlijn is, en dus voldoet aan alle eisen.

Uw product staat vermeld in Annex IV: twee mogelijkheden

EG-type onderzoek

Eenvoudigweg: u laat een voorbeeldexemplaar keuren door een Aangemelde Instelling. Een wat moeilijkere opdracht voor die bedrijven die telkens unieke producten aanleveren, afgewerkt en opgesteld naar de noden van de klant.

Conformiteit met geharmoniseerde normen

De Richtlijn voorziet in nog een mogelijkheid: indien u uw product volledig construeert aan de hand van geharmoniseerde normen, dan kan u zelf het toestel conform verklaren, waarbij u een kopij van het technisch constructiedossier (TCD) aan een erkende keuringsinstelling zend. Daarbij zijn drie mogelijkheden:

• De keuringsinstelling bevestigt de ontvangst van het TCD
• De keuringsinstelling gaat aan de hand van het TCD na of aan de geharmoniseerde normen is voldaan;
• De keuringsinstelling voert een EG-type onderzoek uit

De titel “Machinerichtlijn” is eigenlijk onfortuinlijk gekozen. Eigenlijk had ze beter “Richtlijn betreffende mechanische risico’s” geheten. Zo wordt het veel duidelijker waarom op één product soms wel vijf richtlijnen van toepassing kunnen zijn

• 73/23/EEG De Laagspanningsrichtlijn (electrische risico’s)
• 89/336 EMC-Richtlijn (electromagnetische storingen)
• 97/23 Drukapparatuur (Drukgerelateerde risico’s)
• Geluidshinder voorzaakt door producten voor gebruik buitenshuis (Geluid)
• 94/9 ATEX (Explosiegevaren)

Koninklijk besluit van 5 mei 1995 tot uitvoering van de richtlijn van de Raad van de Europese Gemeenschappen inzake de onderlinge aanpassing van de wetgevingen van de Lid-Staten betreffende machines (B.S. 31.5.1995; errata: B.S. 12.10.1995)

Useful facts in relation to Machinery Directive 98/37